اسد الله معطوفى
249
سنگ مزارها و كتيبه هاى تاريخى گرگان و استرآباد ( فارسى )
از معمرين استراباد چنين مسموع شده كه بانى مسجد از اهل تسنن و از تراكمة معروف به طايفهء امير ( ايمر ) بوده . بههرحال وضع حاليهء مسجد چندان بد نيست ، چندان هم خرابى ندارد . از قرار مذكور موقوفات زياد داشته . در اين زمان دو نفر مجتهد در اين مسجد امامت مىنمايند ، يكى جناب آقا سيد مصطفى و ديگرى برادر آقا شيخ صالح » . 17 بناى مسجد بطور قطع در دوران تيموريان ، صفويان ( شاه عباس اول و دوم ) ، افشار و قاجاريه چندبار تعمير شده و به همين سبب هم از شكل اصلى و تاريخى خودش خارج گرديده است . بعدها در سال 1332 ه . ق ( زمان احمد شاه قاجار ) بخاطر آتشسوزى در بازار نعلبندان كه در ضلع غربى و جنوبى بيرون مسجد واقع شده بود « 71 مغازه سوخت و 12000 تومان خسارت ببار آورد . مسجد جامع هم در امان نماند و 500 تومان خسارت ديد » . 18 همچنين زلزله سال 1323 خورشيدى نيز كه در گرگان ويرانى زيادى ببار آورد ، بخشى از اين مسجد را هم تخريب نمود ، چنان كه قسمتى از منبر قديمى آنرا به صورت جزئى سوزاند . اما در مورد پلان و تركيب اصلى بناى اين مسجد بايد گفته شود آنچه مسلم است آنكه مانند ساير مساجد عصر سلجوقى چهار ايوانه نبوده 19 ، بلكه به همين صورت 2 ايوانه در سمت شرق و غرب صحن مسجد و چهار شبستان در 4 گوش حياط بود . چنين مساجد 2 ايوانه به « سبك خراسانى » معروف بودند ، مثل مسجد گناباد ، زوزن ، نيشابور و سبزوار . 20 تزئينات كاشىكارى ، محراب زيبا ، كتيبهها و . . . بخاطر رطوبت و ساير حوادث طبيعى از جمله زلزله ، احتمالا همگى آنها از بين رفتهاند . به احتمال زياد اين مسجد از مساجد كم زينت بوده ، يعنى از گنبد ، طاقها ، سرطاقهاى زيبا ، مقرنس ، رواق و ستونهاى سبك معمارى عصر سلجوقى بىبهره بوده است . مگر بپذيريم كه همه يا بخشى از اين هنرهاى تزئينى را داشته ولى در طى زمان از بين رفتهاند . براى اين استدلال مىتوان گفت كه ايوان غربى آن تا دهه چهل خورشيدى مقرنسهاى درشت و زيبائى داشت كه خوشبختانه تصوير آن باقى مانده و ما هم در صفحات بعد آنرا ارائه نمودهايم . اين مسجد هماكنون با 1600 متر مربع مساحت ، يك حياط ، دو ايوان و چهار شبستان ، در ضلع شرقى بازار نعلبندان گرگان ( استراباد سابق ) واقع شده است . مهمترين آثار بجامانده و تاريخى آنهم سنگنوشتههاى ايوان غربى ، دو لنگه در و چهارچوب قديمى آن ، منبر قديمى و كتيبههاى زيباى آن و مناره عصر سلجوقى مىباشد كه كتيبهاى آجرى به خط كوفى